Kapliczki i krzyże to nieodłączny element krajobrazu polskiego. Przechodzimy koło nich codziennie, śpiesznie, prawie nie zauważając ich. A każda kapliczka i każdy krzyż mają swoją historię, nierzadko tragiczną… Również w samym Opolu znajdziemy ich kilkadziesiąt.

Niniejszym rozpoczynam projekt zatytułowany MAŁA ARCHITEKTURA SAKRALNA OPOLE, w którym postaram się przedstawić wszystkie kapliczki, krzyże i figury znajdujące się na terenie miasta.

W jakim celu stawiano kapliczki i krzyże?

Kapliczki, krzyże i przydrożne figury miały za zadanie chronić przed zabłądzeniem w lesie, piorunami, gradobiciem, a także przed złymi mocami.

Kapliczki i krzyże stawiano w intencji:

  • prośby (wotum błagalne) o urodzaj, o opiekę nad duszami zmarłych nagłą śmiercią (nieochrzczonych, samobójców a także skazańców), o pomyślność, o zdrowie
  • podziękowania (wotum dziękczynne) za doznane łaski i spełnione prośby: narodziny dziecka, za uzdrowienie, uratowanie od śmierci podczas epidemii, powrót z wojny, ocalenie życia od klęski powodzi, suszy lub głodu, za dobre plony
  • upamiętnienia ważnych wydarzeń: bitew, wojen, w miejscach zbiorowych pochówków, a także upamiętnienie miejsca śmierci na drogach (krzyże powypadkowe), nagłych zgonów (od uderzenia pioruna, przygniecenia przy ścince drzewa w lesie, zabójstwa)
  • pokuty za grzechy, tzw. krzyże i kapliczki pojednania (pokutne) były zadośćuczynieniem za popełnioną zbrodnię i wyrządzone zło
  • manifestacji pobożności, na chwałę Bogu

Kapliczki

Słowo kapliczka pochodzi od łacińskiego „cappa” i oznacza płaszcz. Według tradycji jest to płaszcza św. Marcina (zm. w 397 roku), biskupa z Tours, który wdziewany przez królów francuskich miał ich chronić na polu bitwy. Płaszcz ten przechowywany był w celi, która mieściła się w specjalnie do tego przeznaczonym budynku o charakterystycznym kształcie. Opiekunowie płaszcza nazywani byli kapelanami. Legenda mówi, że św. Marcin rozciął swój płaszcz i jedną połowę dał potrzebującemu żebrakowi, aby się okrył. Kapliczka to taki symbol płaszcza, pod którym możemy się schować w trudnych życiowych chwilach.

Kaplicą nazywała się także przybudówka kościoła cmentarnego, służąca do przechowywania relikwii męczenników. Obecne kościoły i sanktuaria w wielu przypadkach powstały na miejscu wcześniejszych kapliczek. W 506 roku Sobór w Agda zezwolił kapłanom na odprawianie mszy świętych w kapliczkach, z wyjątkiem świąt uroczystych.

Natomiast inne źródła dopatrują się pochodzenia kapliczek jeszcze z czasów pogańskich. Mowa tutaj o kapliczkach słupowych, umieszczonych na wysokich palach (drewnianych bądź murowanych), które są bardzo podobne do pogańskich słupów kultowych.

Krzyże

Symbol krzyża istniał na długo przed chrześcijaństwem. W jaskini na Giblartarze odkryto szczątki neandertalczyka, a także w trudno dostępnej komorze osiem rytów w kształcie krzyży, które pochodzą z XVIII wieku p.n.e. Ślady krzyży z XVII wieku p.n.e. znaleziono także w Mezopotamii, gdzie bogowie Wisznu i Sziwa przedstawiani byli ze znakiem krzyża. Krzyż także rozpowszechniony był w starożytnym Egipcie, a Rzymianie symbol krzyża umieszczali na monetach. Krzyża używali również Celtowie i Słowianie.

W 325 roku cesarz Konstanty Wielki zwołał w Nicei Sobór, który zatwierdził chrześcijaństwo jako religię państwową. Konstanty był wyznawcą boga Słońca, którego symbolem był właśnie krzyż. Kiedy oficjalnie zatwierdzono chrześcijaństwo, Konstanty ustanowił krzyż jako symbol wiary chrześcijańskiej, zwycięstwa chrześcijaństwa nad poganami. Dopiero w V wieku przedstawiano krzyż z wizerunkiem ukrzyżowanego Chrystusa.

W Polsce na Ślęży do dzisiaj na kamiennych rzeźbach znajdują się wyraźne znaki w kształcie pochyłego krzyża. Jedne źródła mówią, że jest to pozostałość kultu pogańskiego (tzw. znaki solarne). Inne, że symbolizują runę Gebo (runa stabilności dawania i brania). A jeszcze inne źródła mówią, iż krzyże wyznaczają granicę własności. W 1209 roku pół góry należała do augustianów, a druga połowa przeszła w ręce księcia Henryka Brodatego.

Zwyczaj stawiania krzyży przy drogach wywodzi się z Galicji, kiedy to w 1848 zniesiono pańszczyznę. Aby uczcić to niezwykle ważne wydarzenie, na obrzeżach wsi i głównych skrzyżowaniach dróg, stawiano krzyże lub kaplice pańszczyźniane. Nie znaczy to, że wcześniej nie stawiano krzyży. Robiono to ale na mniejszą skalę. Krzyże stawiano także na cmentarzach, na rozdrożu dróg, w zagrodzie, na granicy wsi, w lesie czy  na polu. Obecnie coraz częściej widzi się krzyże przy drogach. Postawione są w miejscu, w którym ktoś zginął w wypadku.

Świadectwo historii

Kiedyś kapliczki i krzyże budowane były na skraju miast i wsi. Dziś wchłonięte przez rozrastające się miasta, stoją niemalże w centrum, często wciśnięte między blokami. Są świadectwem tego, jak zmienia się krajobraz, jak przesuwają się granice wsi i miast.

Celem tego projektu jest ukazanie piękna „małej architektury przydrożnej”. Przybliżenie czytelnikom historii regionu na podstawie historii kapliczek i krzyży. Często historii niezwykłych. Kapliczki wiele mówią o szacunku do tradycji, religii, a także o patriotyzmie lokalnym. Każda kapliczka i krzyż to tragiczna, ale i przepiękna historia wielu ludzi: fundatorów, a także tych, którzy zginęli, zostali zamordowani, rażeni piorunem, albo nie wrócili z wojny. Wcale nie trzeba być wierzącą osobą, aby zobaczyć w nich piękno. Krzyże i kapliczki są swoistymi pomnikami historii, zabytkami, namacalnymi dowodami naszej przeszłości. Jest to przeszłość zapisana w drewnie, kamieniu, metalu…

Współpraca…

Jeśli znacie historię powstania bądź legendę związaną z którąś z kapliczek i krzyży, które tu zamieszczam, zapraszam do podzielenia się tą wiedzą. Zależy nam na zebraniu wszystkich cennych informacji i opublikowaniu ich w jednym miejscu. A może macie Państwo archiwalne zdjęcia, które moglibyście udostępnić?

Wszelkie informacje proszę przesyłać na adres redakcji:

kontakt@tygodnikopole.pl

Z góry dziękuję.
Mariola Nagoda

*Krzyż ze zdjęcia pochodzi z cmentarza w Opolu- Gosławicach.