W 1882 roku Thomas Edison uruchomił w nowym Jorku pierwszą na świecie elektrownię publicznego użytku. Rok później kolejne elektrownie powstały w Mediolanie, Berlinie i Paryżu. Natomiast pierwsza elektrownia na ziemiach polskich powstała w Szczecinie w 1889 roku.

W Opolu rozpoczęto budowę pierwszej elektrowni miejskiej w latach 1907-1908. Główną przyczyną tak późnej elektryfikacji miasta był brak funduszy miejskich. Dla porównania pierwszą elektrownię we Wrocławiu wybudowano w 1891 roku. W zaborze rosyjskim: Radom- 1901, Wilno- 1903. W zaborze austriackim: Bielsko-Biała- 1893, Przemyśl- 1896.

Elektrownia w Opolu w 1909 roku. Fot. www.fotopolska.eu

Widok współczesny na pierwszą elektrownię w Opolu. Fot. 2017 r.

Elektrownia w Opolu mieściła się przy Schifferstrasse (obecna ul. M. Konopnickiej). Elektrownię uruchomiono 29 maja 1908 roku. Do tego czasu używano 52 latarni naftowych i 400 gazowych. Pierwotnie zainstalowano 32 lampy łukowe, które po raz pierwszy rozświetliły ulice miasta 23 marca 1909 roku.

Elektrownia w Opolu. Fot. NAC

Była to elektrownia węglowa. Zakład początkowo posiadał dwa kotły i maszyny parowe współpracujące z prądnicami prądu stałego, o łącznej mocy 270 kW. W 1914 roku sieć miejska liczyła 15 km przewodów, a prąd był dostarczany do 951 odbiorców. W związku z coraz większym zapotrzebowaniem na prąd, w latach 1913-1916 i w 1921 roku rozbudowano zakład.

Widok współczesny na pierwszą elektrownię w Opolu. Fot. 2017 r.

Za sprawą szybko rozwijającego się przemysłu cementowego (do 1908 roku w granicach obecnego miasta było już 9 cementowni), rosło też zapotrzebowanie na prąd. Niestety miasto nie stać było na kolejną modernizację elektrowni. I w 1931 roku powzięto decyzję o zamknięciu miejskiej elektrowni. Nie oznacza to, że nagle zabrakło prądu w mieście. Funkcję elektrowni miejskiej przejęła elektrownia należąca do cementowni w Groszowicach. Elektrownia powstała w 1905 roku i mieściła się w okolicy pieca nr 5. Jej właścicielem od 20 lutego 1908 roku był przedsiębiorca budowlany Bartholomäus Bartusch. Elektrownia ta do 1968 roku dostarczała prąd z (przerwą w latach 1945-1947) pozostałym cementowniom (Bolko, Giesel, Grundmann, Opole-Miasto, Odra, Pringsheim, Silesia, Wróblin) oraz mieszkańcom Opola. Jako ciekawostkę podam, iż do dzisiaj TAURON Polska Energia S.A. korzysta z sieci elektrycznej (o napięciu 15 kW), która została wybudowana przez cementownię Groszowice.

Zakład energetyczny po 1945 roku

Po zakończeniu II wojny światowej cementownia oraz pozostałe zakłady były doszczętnie zniszczone, a miasto pozbawione prądu. Pierwszym administratorem miasta (i całego Śląska Opolskiego) po wojnie były radzieckie komendantury wojenne. W Opolu na czele komendantury stał ppłk. Aleksiej Korablin. Od 24 marca 1945 roku zaczęła rodzić się w bólach nowa, polska władza. Początkowo wszelkie zakłady i urządzenia energetyczne były w rękach Sowietów. Dopiero od 1 czerwca 1945 roku zaczęło działać przedsiębiorstwo Okręgowe Sieci Elektryczne Śląska Opolskiego (OSSO) w Nysie.

20 marca 1945 roku inż. Jan Dobek został mianowany kierownikiem wszystkich elektrowni, sieci i stacji przetwórczych na terenie powiatu opolskiego. To dzięki niemu i jego kolegom po fachu, w kwietniu jeszcze tego samego roku udało się uruchomić od lat nieczynną, starą elektrownię przy ul. Konopnickiej.

Wiadomo też, że ppłk. Korablin przekazał na własność elektrowni wóz i konie. Dzięki temu można było dowozić węgiel z portu rzecznego w Zakrzowie. Niestety elektrownia nie posiadała własnej bocznicy kolejowej. W pierwszym rzędzie prąd dostarczano do obiektów wojskowych, komunalnych, administracji państwowej i sklepów. W zamian pracownicy elektrowni (na podstawie niepisanej umowy) dostawali od sklepikarzy towar (chleb, mąkę, cukier, kiełbasę). Trzeba wiedzieć, że początkowo zatrudnieni w elektrowni nie dostawali wypłaty, a jedynie ekwiwalent w formie wyżywienia stołówkowego. Pierwszą wypłatę pracownicy dostali 1 lipca 1945 roku. Tego dnia w obieg weszły także kartki żywnościowe. Robotnikowi w miesiącu przysługiwało: 4 kg chleba, 1 kg mąki, 0,5 kg cukru i 0,5 kg słoniny.

W pobliżu elektrowni, przy ul. Sienkiewicza 17 mieściła się chlewnia trzody, która dostarczała pożywienia dla stołówki zakładowej. Hodowano w niej do 20 świń. W późniejszym czasie przy zakładzie powstała również piekarnia.

Jak ciężko było ze wszystkim dowiadujemy się ze wspomnień ludzi, którzy w tamtych latach przyjechali do Opola i podjęli się pracy przy uruchomieniu elektrowni.

Wspomnienia Leopolda Stanka*

Leopold Stanek do Opola przyjechał w połowie kwietnia, kiedy jeszcze trwała wojna (dla przypomnienia skończyła się dopiero 2 września 1945 roku). Jak o sobie pisze, był: „byłym urzędnikiem kasy oszczędności, z wykształceniem prawniczym, byłym jeńcem wojennym, powracającym z „lagru” po pięcioletnim pobycie”. Za zadanie miał odbudowę zniszczonych sieci elektrycznych i doprowadzaniem do stanu używalności stacji transformatorowych, aby uruchomić nieczynną elektrownię miejską.

Wspomina: „Ani ludzi, ani materiałów, ani środków lokomocji. Żadnej bazy poniemieckiej. (…) Z dostawą energii elektrycznej dla „terenu” nie było na razie takiego gwałtu, gdyż zakłady przemysłowe były jeszcze nieczynne. Ale w Opolu „elektryka” była potrzebna nie tylko dla narastającej szybko ludności miasta ale przede wszystkim dla stacjonującej na peryferiach radzieckiej jednostki wojskowej. Tymczasem elektrownia opolska okazała się zdezolowanym  gruchotem, odstawionym całkiem kilkanaście lat przed wojną jako obiekt przestarzały i nieekonomiczny.  (…) a w rzeczywistości ożywienie tego trupa i utrzymywanie go przez dłuższy czas przy życiu było rezultatem jakiejś po prostu zaciekłości ze strony garstki ludzi (…).”

„Trzy pokoiki i kuchenka opustoszałego mieszkania w budynku elektrowni, podrygującym od uruchomionej turbiny, stanowiły kolebkę przyszłego zakładu energetycznego.”

„(…) A równocześnie trzeba było oswajać ludzi – szczególnie tych ze wschodu, że za otrzymaną energię elektryczną trzeba płacić nawet na Ziemiach Odzyskanych. Początkowo wielu się dziwiło.”

Przeprowadzka

Administracja Inspekcji OSSO mieściła się w budynkach elektrowni przy ul. Konopnickiej. Inspekcja zatrudniała wówczas 366 osób, w tym 86 urzędników. Z powodu ciasnoty, w lipcu 1945 roku przeniesiono się do gmachu przy ul. Ozimskiej 6. Jednakże już we wrześniu przeprowadzono się do budynku przy ul. Oleskiej 5. Kolejną ciekawostką jest, że do dzisiaj budynek ten jest w posiadaniu Zakładu Energetycznego.

Dawna Administracja Inspekcji OSSO przy ul. Oleskiej 5 w Opolu. Fot. 2018 r.

Pod koniec 1945 roku elektrownia zaczęła dostarczać prąd także zakładom przemysłowym. Niestety była to kropla w morzu potrzeb. Elektrownia miejska zapewniała zaledwie 2 % potrzebnej energii.  Aby wyrównać zapotrzebowanie, energię kupowano, a głównym dostawcą były Elektrownie Górnośląskie z Gliwic.

Zakłady Sieci Elektrycznych

1 stycznia 1951 roku utworzono Zakłady Sieci Elektrycznych (ZSE) podległe Zarządowi Energetycznemu Okręgu Południowemu w Katowicach. ZSE znajdowały się przy ul. Polnej 1 w Opolu (dziś ul. Waryńskiego 1). Budynek ten po dziś dzień jest użytkowany przez Zakład Energetyczny.

Dawny budynek Zakładów Sieci Elektrycznych przy ul. Waryńskiego 1 w Opolu. Fot. 2018 r.

Dnia 31 grudnia 1952 roku, na mocy Zarządzenia nr 0/66 Ministerstwa Energetyki, przedsiębiorstwo ZSE otrzymało status przedsiębiorstwa państwowego.

W 1953 roku wszystkim odbiorcom zasilanym z sieci miejskiej zapewniono ujednolicone napięcie 380/220 V. A w 1958 roku na terenie Groszowic zakończono likwidację sieci o napięciu 500 V. Obiekty dotychczas zasilane z elektrowni Groszowice przyłączone zostały do sieci rozdzielnej niskiego napięcia 380/220 V.

Nowa Baza w Zakrzowie

W latach 1966-1975 zbudowano Bazę Magazynowo–Transportowo-Warsztatową w Zakrzowie (przy ul. Harcerskiej 15). „Po wybudowaniu bazy magazynowej rozbudowano warsztaty: mechaniczny, samochodowy, stolarski, napraw i przeglądów transformatorowych, diagnostyki pojazdowej, laboratorium chemiczne, stację prób urządzeń energetycznych, lakiernię samochodową, stację benzynową, garaże dla samochodów wraz z myjnią zew. i wew. Wybudowano też własną kotłownię i stację transformatorową, by zapewnić sobie odrębne zasilanie. Dla pracowników urządzono natryski, umywalnie, szatnie i biuro.”*

W obiekcie przy ul. Sienkiewicza utworzono laboratorium chemiczne. Obiekt przy ul. Konopnickiej wykorzystano jako warsztat, a w hali po elektrowni swoją siedzibę ma Samodzielny Oddział Wykonawstwa Inwestycyjnego.

Obecnie w budynku pierwszej elektrowni mieści się Wydział Realizacji Inwestycji i Remontów.

W 1987 roku rozpoczęto budowę nowej siedziby Zakładu Energetycznego przy ul. Prudnickiej, do którego przeniósł się w 1991 roku.

12 lipca 1993 roku nastąpiło przekształcenie Przedsiębiorstwa Państwowego Zakład Energetyczny Opole w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa.

Tauron i EnergiaPro

1 maja 2004 roku powstała EnergiaPro Koncern Energetyczny SA. Spółkę utworzyło pięć dawnych Zakładów Energetycznych z województw opolskiego i dolnośląskiego. W 2008 roku działała pod nazwą EnergiaPro GRUPA TAURON S.A. Od maja 2007 roku spółka weszła w skład holdingu Energetyka Południe SA, a od października występującego oficjalnie pod nazwą TAURON Polska Energia S.A. Tauron jest właścicielem 85% akcji EnergiaPro S.A., natomiast pozostałe 15% należy do Skarbu Państwa.

Elektrownia w Brzeziu

Na początku lat 70 podjęto decyzję o budowie elektrowni w Brzeziu. A 1 września 1973 roku rozpoczęto pierwsze prace budowlane. Projekt zakładał wybudowanie sześciu bloków energetycznych. Budowę bloku nr 1 zakończono w 1988 roku. Pozostałe trzy bloki wybudowano w latach 1993-1997. W 2009 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu dalszej rozbudowy elektrowni o bloki nr 5 i 6. Bloki te powstały w latach 2014-2019. Obecnie elektrownia Opole S.A. działa w ramach Polskiej Grupy Energetycznej.

Elektrownia w Opolu-Brzezie. Fot. 2012 r.

Elektrownia w Opolu-Brzezie. Fot. 2012 r.

Na podstawie:

„Monografia Zakładu energetycznego Opole S.A.” pod red. Stanisława Senfita i Ewy Dawidejt-Jastrzębskiej (2002).

*Wspomnienia i cytaty pochodzą z tejże „Monografii”